--- title: "Spisek na Kremlu. Jak Chruszczow obalił Berię i zakończył epokę terroru NKWD" description: "Zaledwie trzy miesiące po śmierci Stalina, 26 czerwca 1953 roku, na Kremlu rozegrał się jeden z najbardziej dramatycznych przewrotów w dziejach ZSRR. Ławrientij Beria — szef aparatu terroru, który znał najmroczniejsze tajemnice imperium — został aresztowany przez swoich dotychczasowych towarzyszy, a pół roku później rozstrzelany." category: "Kultura" category_url: https://relacja24.pl/kategoria/kultura author: "Monika Pawlak" published: 2026-06-25T19:01:00.000Z updated: 2026-06-25T19:01:00.000Z canonical: https://relacja24.pl/artykul/spisek-na-kremlu-obalenie-berii-1953 tags: ["historia", "ZSRR", "Beria", "NKWD", "Chruszczow", "1953", "zimna wojna"] --- # Spisek na Kremlu. Jak Chruszczow obalił Berię i zakończył epokę terroru NKWD Zaledwie trzy miesiące po śmierci Stalina, 26 czerwca 1953 roku, na Kremlu rozegrał się jeden z najbardziej dramatycznych przewrotów w dziejach ZSRR. Ławrientij Beria — szef aparatu terroru, który znał najmroczniejsze tajemnice imperium — został aresztowany przez swoich dotychczasowych towarzyszy, a pół roku później rozstrzelany. ## Cień po Stalinie Gdy 5 marca 1953 roku zmarł Józef Stalin, władzę nad radzieckim imperium przejął nieformalny triumwirat: Gieorgij Malenkow jako premier, Ławrientij Beria jako szef resortu spraw wewnętrznych (MWD) i Nikita Chruszczow jako sekretarz partii. Przez chwilę to właśnie Beria zdawał się najsilniejszy — kontrolował aparat bezpieczeństwa, dysponował siecią informatorów i znał kompromitujące tajemnice każdego z towarzyszy. Beria, urodzony w 1899 roku w Gruzji, budował karierę na bezwzględności i służalczości wobec wodza. Nadzorował masowe deportacje narodów, system łagrów i radziecki projekt atomowy. Był jednym z sygnatariuszy decyzji o wymordowaniu polskich oficerów w Katyniu. Dla pozostałych przywódców stał się jednocześnie postrachem i zagrożeniem. ## Spisek w cieniu Kremla Chruszczow pierwszy zrozumiał, że kto uderzy pierwszy, ten przeżyje. Jak opisuje [„Rzeczpospolita”](https://historia.rp.pl/historia-swiata/art44691011-jak-zabito-lawrientija-berie-brawurowy-spisek-na-kremlu), dzień przed planowaną akcją spotkał się z generałem Kiriłłem Moskalenką, dowódcą moskiewskiej obrony przeciwlotniczej — jednej z nielicznych formacji niezależnych od Berii. Do spisku wciągnął Malenkowa i innych członków Prezydium, a rolę zbrojną powierzył marszałkowi Gieorgijowi Żukowowi, bohaterowi wojny, który jako wojskowy nie podlegał aparatowi bezpieczeństwa. ## Posiedzenie-pułapka 26 czerwca 1953 roku Beria przybył na Kreml bez podejrzeń. Gdy podczas posiedzenia Chruszczow zaczął oskarżać go o zdradę i szpiegostwo, szef MWD nie od razu pojął powagę sytuacji. Zwrócił się o pomoc do Malenkowa — ten w milczeniu nacisnął ukryty przycisk, umówiony sygnał. Do sali weszli uzbrojeni oficerowie pod dowództwem Żukowa i [aresztowali Berię](https://en.wikipedia.org/wiki/Lavrentiy_Beria) tego samego dnia. Ukryto go w tajnym miejscu, odcinając od jego własnego aparatu, który nie zdążył zareagować. ## Zarzuty, proces i egzekucja Przez następne miesiące formułowano akt oskarżenia: zdrada stanu, kontakty z obcym wywiadem, terror, arbitralne aresztowania i mordy. Proces przed specjalnym kolegium odbył się w grudniu 1953 roku, z dala od opinii publicznej. 23 grudnia 1953 roku Beria został rozstrzelany; egzekucję wykonał generał Paweł Baticki. Część relacji — w tym zeznania syna Berii — sugeruje, że mógł on zginąć już w dniu zatrzymania, a w procesie wystąpić miał sobowtór; ta wersja pozostaje jednak niepotwierdzona i sporna. ## Wymazywanie z historii Po śmierci Berii władze przystąpiły do usuwania go z oficjalnej pamięci. Prenumeratorzy „Wielkiej Encyklopedii Radzieckiej” otrzymali dyskretną instrukcję, by wyciąć hasło „Beria” i wkleić w to miejsce rozszerzony tekst o Morzu Beringa — to jeden z najbardziej wymownych obrazów sowieckiej polityki pamięci. ## Koniec pewnej epoki Upadek Berii utorował drogę Chruszczowowi, który trzy lata później wygłosił słynny „tajny referat” potępiający stalinowski terror. Sam Beria pozostał symbolem aparatu zbrodni — człowieka, którego śmierć nie była wymierzeniem sprawiedliwości ofiarom, lecz wynikiem walki o władzę między ludźmi współtworzącymi ten sam system. ## Źródła - [Jak zabito Ławrientija Berię. Brawurowy spisek na Kremlu](https://historia.rp.pl/historia-swiata/art44691011-jak-zabito-lawrientija-berie-brawurowy-spisek-na-kremlu) - [Lavrentiy Beria](https://en.wikipedia.org/wiki/Lavrentiy_Beria)